X
تبلیغات
ادبیات فارسی - کلمات مشتق سوم راهنمایی
گروه ادبیات راهنمایی

مشتق:

 

به بعضی از کلمات ( اسم ، صفت ،قید )که در ساختار آن ها بن ماضی یا بن مضارع به کار رفته است

 رفتار      رفت ( بن ماضی ) + ار

یا همه ی اسم هایی که دارای و ند با شند اسم مـشتـق گویند .    دندانه   داندان + ه ( وند = به مانند دندان )

نکته :

همه ی کلمه های مشتق یک کلمه ی غیر ساده ( مرکب ) هستند . در حالی که هر کلمه ی غیر ساده مشتق نیست

کارخانه  دیده ( در مثال مورد نظر کلمه ی کارخانه مشتق نیست .)

و ند ها

و ند ها یعنی پیشو ند ها ، میانو ند ها و پسو ند ها ، واژک هایی هستند که به ترتیب در اول یا  وسط  یا آخر تک واژ ه ها یا واژه ها می آیند ومفهوم جدیدی به آن ها نمی بخشد بلکه د ر مواردی  طبقه دستوری آن ها عوض می کنند ، یعنی از طبقه ای به  طبقه ی

دیگر می برند . مثلا ( با ) که بر سر ( اسم ) می اید ، آن را تبدیل به ( صفت ) می کند با ادب.

تکواژ : کوچک ترین واحد معنا دار زبان است ؛

نکته :  وند های میانوند مشتق نمی سازند ،چرا که میانوند ها در میان دو یا چند تکواژ قرار می گیرند  و مشتق -  مرکب می سازند .

 

تکواژها یی که مشتق نمی سازند عبارتند از : 

-  نشانه های جمع  ( ها  ،  ان  و  ی نکره ) ؛  آدم ها  ،  معلمان، ( ی )   کتابی خریدم

-  تر  و   ترین  در آخر صفت و قید  ؛  خوب تر  ،   بالا ترین 

-  پیشوند های  صرفی ؛  بـ  ،  می  و  نـ

- شناسه های فعل  ماضی و مضارع فرقی نمی کند . 

-  ضمائر شخصی متصل که به اسم می چسبند . ـ م ،ـ ت ، ـ ش ، ـ تان  ، ـ تان ، ـ شان .

-  فعل های کمکی در ماضی نقلی    ام ،  ای  ،  است ،  ایم  ، اید  ، اند  .

-  نشا نه ی صفّت مفعولی  ( ه )   خورده  نشا نه ی صفت مفعو لی در این جا آن نشانه ای است که در ساخت بعضی از فعل ها مثل : ماضی نقلی ، بعید و التزامی و ... به کار می رود. 

 

نکته: باید توجّه داشت که اگر این ( ه ) جزء ساختمان فعل نباشد تکواژ اشتقاقی خواهد بود یعنی مشتق می سازد . او دید ه ی روشنی دارد ( ه ) و ند اشتقاقی است .

نکته  :    وند های تصریفی تغییری در ساختمان کلمه ایجاد نمی کنند و به این خاطر مشتق نمی سازد .

ی نکره ، ها و ان جمع ، شناسه ، پیشوند های حرفی  بـ  ،  نـ  ،  می  و ...

برای تـسریع و تسهـیل در یادگیری ، لازم دیدیـم مهم ترین  پیشوند ها و پسوند ها را براساس کاربرد ان ها، معّرفی کنیم . پیشوند ها : پیشوند های معروف و کاربرد های ان ها به قرار زیر است :

پسوند

1-  بــ ؛   که بر چند گونه است :

الف -  در اول اسم می اید ،  که صفّت مشتق می سازد :   بــ + خرد     بـخرد  ،  بــ + نام    بنـام

ب  - در اول اسم می اید و اسم مشتق می سازد: ب  +  دست       بدست = ( وجب ) 

2 -  با ؛  بر سر اسم می اید و صفت مشتق می سازد :  با +  هنر   باهـنر  با + ادب   با ادب

 

3  - بی ؛   پیشوند نفی است و بر سر کلمه های زیر می اید و صفت می سازد :

 بیگناه    ،  بی هنر  و   بی استعداد  

    

4 -  نا ؛ بر چند گونه است :                                                                                 

الف  :   پیشوند نفی است و با اسم صفت می سازد .  نا سپاس و  نا امید

ب :  پیشوند نفی است و با صفت ، صفت می سازد  . نادرست ،  ناکام  ، نا پدری  ، نا تنی

ج  :   پیشوند نفی است نا با بن فعل صفت می سازد  .   نا شناس ، نا دان   

 

5-  در  ؛   مانند  :   در گیر     ،  در هم  

 

6-  فرو ؛   مانند  :  فروتن    ،   فرومایه      ،    فرو دست

 

پسوند  :  پسوند های معرو ف به قرار زیر می باشد :

1-  ا ؛   این پسوند در موارد متعّدد به کار می رود که به قرار زیر می باشد :

 

الف )  به اخر صفت می پیوندد  ومشتق می سازد :    پهن +  ا    پهنا  ،   گرم  +  ا    گرمــا

ب )  به اخر بن مضارع می پیوندد و مشتق می سازد :  دان  + ا   دانا   ،   بین  +  ا    بـینا

 

2  -  ـا ر  ؛  در موارد زیر مشتق می سازد :

الف )  به اخر بن ماضی می پیوندد و مشتق می سازد  :

  دید + ار  دیدار     گفت  + ار  گفتار

ب )   به اخر بن ماضی برخی از فعل ها و صفات  می پیوندد و مشتق می سازد :

خرید   +  ار  خریدار   ،   گرفت  +  ار  گرفتار   ،   مرد  +   ار     مردار  ،  پدید  +  ار     پدیدار

 

 3- ـاک ؛  به بن مضارع می پیوندد و مشتق می سازد :

خور+اک  خوراک، پوش+اک پوشاک

 

4-  ان ؛ مهم ترین کاربرد  ( ان )                                                                                

الف )  در اخر بن مضارع می آید و مشتق می سازد :   لغز  + ان   لغزان   ،   رو  + ان     روان

ب  )   برای نسبت پدری یا نیایی به کار می رود و مشتق می سازد :     با بک + ان   با بکان

ج   )  برای قید زمان استفاده می شود   :     با مداد + ان     با مدادان   

د  )   برای نسبت  به مکان و قبیله استفاده می شود :       خاوران    ،   گیلان   ،     چناران

5 -  ـا نه ؛  ما  نند  :    دیـوا نه  ،  صبـحا نه   ،   ما ها نه   ،  مردانه 

 

 6-  ـا نی ؛  ما نند :     روحا نی   ،  نورانی    ،  جسما نی

 

7-   بان   ؛  ما نند  :    باغبان    ،  نگهبان 

 

8-  دان  ؛  ما نند :     قلم دان   ،  آتشدان    

 

9- سا ر ؛  ما نند :   کو هسا ر   ،   گرگسار    ،   نگو نسار   ،   شر مسار

 

10– ستان ؛ مانند :   بو ستان     ،     هنر ستان

 

11- گین  ؛  مانند    غمگین   ،  شرمگین

 

12 – ور    ؛  مانند      هنر ور ،  دانشور

 

13  - چه  ؛     مانند  قالیچه   ،   کتا بچه

 

14-  ـَ ک  ؛   ما  نند  :  مر غـک (  برای تصغیر ) مردک   ( برای تحقیر و توهین )  ،  طفلک

 ( برای تحبیب و ترحم )  ،   عـــروسـک ( برای تشبیه )  ،  ناخنک وسنگک   ( برای نسبت )  ،   سرخک وگرمک  ( برای ساختن صفت )

 

15  -ِ  ؛  یعنی کسره ( و یا در بعضی لهجه ها -َ فتحه ) که با حرف ( ه) نشان داده می شود و معمولا آن را« های بیان حرکت»می نامند و در موارد زیر به عنوان مشتق به کار می رود:

نا له ، گریه  ،   ستیزه  ( اسم مصدر )   ماله  ،  گیره  ( اسم آلت )   دندانه ، گردنه ( تشبیه) زرده ، سده ، سبزه  (  صفت ) و ...    به کار می رود.

 

.16  -ی ؛  این پسوند دارای اقسام مختلفی است که مشتق می سازند  . معـروفترین ان ها عبارتند از :

 -  نسبت به پدر و نیا  :   محمودی ،  حسینی 

 - نسبت و اتصّاف    :    هنری

 - نسبت و فاعلّیت  :  جنگی  ، فدایی 

 - نسبت و رنگ  :  شیری  ،  اسمانی ( چون اسمان ر ابه خاطر استعمال زیاد ساده می پنداریم،هر چند که از اس + مان به معنای ( اس مانند) ساخته شده است .

- صفت نسبی می سازند  :   راز ی  ،  تهرانی  ،  هفتگی 

- نشا نه ی لیاقت  :    دیدنی   ،   خوردنی

 

 

 

تهیه و تنظیم : جواد ذبیح نژاد عربی

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیستم آبان 1388ساعت 8:50  توسط جواد ذبیح نژاد عربی   |